است يعنى : آنچه مشقّت دارد و مانع آسايش است چنان كه از اقرب الموارد نقل شد . افعال عذاب در قرآن همه از باب تفعيل آمده است و در عذاب دنيوى و اخروى هر دو به كار رفته مثل * ( « وَلْيَشْهَدْ عَذابَهُما طائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ » ) * نور : 2 . كه دربارهء حدّ زناكاران است ايضا * ( « وَأَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَعَذَّبَ الَّذِينَ كَفَرُوا » ) * توبه : 26 . استعمال آن در عذاب آخرت احتياج بذكر شاهد ندارد . عذاب در قرآن با الفاظ عظيم ، مهين ، اليم ، مقيم ، حريق ، شديد و غيره توصيف شده است مثل : * ( « لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ ) * - . . . * ( وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ مُهِينٌ ) * - . . . * ( وَلِلْكافِرِينَ عَذابٌ أَلِيمٌ ) * - . . . * ( وَلَهُمْ عَذابٌ مُقِيمٌ ) * . . . - * ( وَذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ) * - وَ * ( عَذابٌ شَدِيدٌ » ) * . [ عذاب پس از اتمام حجت ] * ( « وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا » ) * اسراء : 15 . * ( « وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِنا وَما كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرى إِلَّا وَأَهْلُها ظالِمُونَ » ) * قصص : 59 . گرچه هر دو آيه دربارهء تعذيب منكرين رسالت در اين دنيا است ولى روشن مىشود كه عذاب آخرت نيز پس از تبليغ و اتمام حجت است . مشروح اين مطلب در « ضعف » ذيل بحث مستضعفين ديده شود . محقق طوسى رحمه اللَّه در تجريد دربارهء عدم عذاب اطفال كفّار فرموده : تعذيب غير مكلَّف قبيح است ، علامه در شرح آن حشويّه را كه قائل به عذاب اطفال مشركيناند و نيز اشاعره را كه آن را جايز ميدانند ردّ مىكند . و دربارهء قول نوح عليه السّلام كه گفته : * ( « وَلا يَلِدُوا إِلَّا فاجِراً كَفَّاراً » ) * گفته‌اند مجاز و باعتبار ما يؤل است يعنى بعد از بزرگ شدن فاجر و كافر ميشوند نه اينكه حكم كفر و فجور از طفوليت بر آنها بار است . عذر : ( بضم عين ) پوزش . در اقرب الموارد گويد : عذر حجّتى است كه با آن پوزش خواسته مىشود . راغب گفته عذر آنست كه انسان بخواهد با